Karol Józef Estreicher – najwybitniejszy bibliograf na świecie

udostępnij na:
karol_jozef_estreicher

Karol Józef Estreicher zapisał się w polskiej historii jako twórca monumentalnej „Bibliografii polskiej”. Wartość, jaką niesie to dzieło dla badaczy polskiej kultury jest trudna do przecenienia. Estreicher, jako tytan pracy, sprawnie łączył odpowiedzialne funkcje związane z pracą w najważniejszych polskich bibliotekach, z własnymi projektami naukowymi, oraz pasjami, na czele z polityką, malarstwem i teatrem.

Wszechstronne zainteresowania młodego Estreichera

Karol Józef Estreicher przyszedł na świat 22 listopada 1827 w Krakowie. Wywodził się z rodziny inteligenckiej. Był najmłodszym synem Alojzego Rafała Estreichera i Antoniny Rozbierskiej, a także wnukiem Dominika Oesterreichera, protoplasty rodu, który przybył do Polski w 1778 roku na zaproszenie samego Hugo Kołłątaja i wraz ze swoimi potomkami wywarł znaczący wpływ na życie naukowe i kulturalne Krakowa.

Karol Józef Estreicher pierwsze nauki pobierał od matki, która pieczołowicie dbała o wykształcenie swoich dzieci. Jako kilkunastoletni chłopiec wykazywał szczególne zainteresowanie literaturą. Pasjonował się dziejami Polski, ale nie stronił także od historii starożytnej Grecji i Rzymu. Mając zaledwie dwanaście lat w wolnym czasie przepisywał wiersze polskich poetów, porządkując je i systematyzując. Nikt jeszcze wtedy nie przypuszczał, że ta osobliwa pasja młodego Estreichera przyniesie w przyszłości tak znakomite owoce.

Do szkoły zaczął uczęszczać dopiero w wieku 13 lat, jednak od razu do trzeciej klasy. Trafił do Liceum Nowodworskiego, a po jego ukończeniu, w 1843 roku, studiował na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 1845-48 na tym samym uniwersytecie podjął studia prawnicze. Krótko po zakończeniu edukacji znalazł zatrudnienie w sądownictwie galicyjskim, jako aplikant w Trybunale Cywilnym i Kryminalnym w Krakowie, gdzie pracował do 1855 roku. Następnie przez siedem lat był adiunktem w Sądzie Lwowskim, a w 1862 przez kilka miesięcy pełnił funkcję notariusza w Sądzie w Wojniczu.

Podejmując kolejne prace, Estreicher nie zaniedbywał literackich pasji. W latach 1847-8 ułożył słownik hiszpańsko-polski, tłumaczył dramaty, których część wystawiano później w krakowskich teatrach, a także sam próbował swoich sił jako dramaturg. Pisywał także artykuły do czasopism. W 1853 roku zadebiutował na łamach Czasu, a wkrótce pisał także do Dziennika literackiego. Od 1854 roku w Nowinach publikowane były natomiast Korespondencja z Krakowa, Teatr krakowski i O widowiskach w Krakowie.

Inną pasją Estreichera był teatr. Miał z nim kontakt od najmłodszych lat, gdyż dom, w którym mieszkał jako młodzieniec, sąsiadował z taką placówką. Estreicher nie tylko próbował pisać własne sztuki, ale przede wszystkim zasłużył się przetłumaczeniem ponad 30 dramatów z obcych języków, oraz publikacją licznych artykułów dotyczących historii teatru. Najważniejszą pracą Estreichera związaną z teatrem było zaś trzytomowe, monumentalne dzieło Teatra w Polsce, w którym przedstawił dzieje tej dziedziny sztuki z podziałem na poszczególne regiony ziem polskich. Z czasem został członkiem Komisji Teatralnej przy Radzie Miasta, brał także udział przy budowie nowych krakowskich teatrów, a pomimo ogromnej ilości obowiązków, zawsze znajdował czas, by regularnie je odwiedzać.

Kariera naukowa

W 1862 roku Karol Józef Estreicher przeniósł się do Warszawy. Tam zajął stanowisko zastępcy dyrektora Biblioteki Szkoły Głównej Warszawskiej, podejmując jednocześnie uzupełniające studia na tej uczelni. W 1867 roku zwieńczył je doktoratem na podstawie pracy Guenter Zainer i Świętopełk Fiol. Jego erudycja i pracowitość zostały docenione i w latach 1865-68 kierował Katedrą Bibliografii w Szkole Głównej Warszawskiej.

W 1868 Karol Józef Estreicher powrócił do Krakowa, gdzie objął funkcję dyrektora Biblioteki Jagiellońskiej – pozostał nim aż do 1905 roku. Współtworzył Akademię Umiejętności (późniejszym PAU), do 1872 był jej czynnym członkiem. Działał także aktywnie od 1861 w Towarzystwie Naukowym Krakowskim, a także w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, gdzie w 1889 uzyskał status członka honorowego.

Bibliografia Polska

Wspomnianym już wcześniej największym dziełem Karola Józefa Estreichera było opracowanie niemal kompletnej bibliografii druków polskich oraz poloników, wydanych zarówno w Polsce, jak i poza jej granicami. Badacz wziął pod uwagę wszystkie teksty od 1470 do 1889 roku,  jego celem było, jak sam mówił, ukazanie rzeczywistego obrazu piśmiennictwa u nas. Inspiracją natomiast były antypolskie działania władz zaborczych, nieustannie umniejszających wartość polskiej kultury. Estreicher nie godził się na to, rozpoczął pracę nad Bibliografią, by uświadomić nam samym ogrom stworzonego w Polsce dzieła kulturalnego, a zarazem zaimponować wielkością obcym wrogom, czy przyjaciołom zagranicznym. Monumentalne dzieło, nazwane zwyczajnie Bibliografia Polska, składało się z 22 tomów wydanych przez Estreichera za jego życia w latach 1872-1908, a także następnych, publikowanych przez syna Stanisława i wnuka Karola – aż do trzydziestego czwartego tomu, wydanego w 1951 roku. Do dnia dzisiejszego obszerna praca Estreicherów jest największym zbiorem ogólnym polskiego piśmiennictwa, od XV do XIX wieku, zachowującym porządek alfabetyczny i chronologiczny. Trudno wyobrazić sobie bez niej badanie dziejów naszej kultury.

Choć Bibliografia polska była największym dziełem Estreichera, to nie jedynym. Wprowadził on na przykład do rodzimej teorii biliografii pojęcie hasło, a zarządzając Biblioteką Jagiellońską, miał ogromny wkład w uporządkowanie i powiększenie (aż trzykrotne!) jej zbiorów. Szczególnie rozbudowany został dział biblioteki zawierający starodruki. Łącznie dzięki Estreicherowi trafiło do krakowskiej biblioteki prawie 200 000 druków, w tym 6000 rycin i ponad 1000 map.

Bibliografia Polska
Bibliografia Polska

Sprawując opiekę nad Biblioteką Jagiellońską, Estreicher nie ustawał w pracach bibliograficznych. W 1875 roku opublikował bibliografię zawartości Biblioteki Warszawskiej, a dwa lata później – bibliografię Tygodnika Ilustrowanego. To samo uczynił w 1889 z czasopismem Ateneum, zaś w 1891 uzupełnił wcześniejszą pracę poświęconą zbiorom w Warszawie. Zarazem badał twórczość wybitnych polskich literatów, między innymi Aleksandra Fredry, Adama Mickiewicza i Józefa Ignacego Kraszewskiego. Był też autorem biografii wielu spośród najwybitniejszych polskich poetów, pisarzy i bibliografów. W kwestiach politycznych natomiast zgadzał się z ugodową polityką margrabiego Wielopolskiego, krytycznie odnosząc się do powstania styczniowego.

W 1905 roku Karol Józef Estreicher na własną prośbę przeszedł na emeryturę. Ze swoją pracą rozstał się w marcu tego roku, ale uroczyste pożegnanie w auli uniwersyteckiej miało miejsce 30 czerwca. Estreicher cieszył się emeryturą jeszcze przez trzy lata. Zmarł 30 września 1908 roku. Syn Karola Józefa Estreichera pisał później o swoim ojcu: Był to jeden z najpracowitszych ludzi na świecie, którego odpoczynek liczył się na minuty, a praca na godziny. Jedynym dłuższym wypoczynkiem Ojca bywała właściwie codzienna bytność w teatrze, do którego bodaj na chwilę, ale co dzień zajrzeć musiał w późnej godzinie wieczornej. Pracę nad bibliografią prowadził cały dzień, od 8-mej rano do 8-mej wieczór bez przerwy, poza zajęciami bibliotecznymi.

Tytan pracy, autor niezwykle wartościowej Bibliografii polskiej, ale i ponad siedmiuset innych prac – począwszy od biografii literatów polskich, poprzez dramaty i przekłady sztuk teatralnych, skończywszy na artykułach naukowych, recenzjach i  bibliografiach. Słusznie uważany za jednego z najwybitniejszych polskich bibliografów, a przez Georga Schneidera nazwany wprost najwybitniejszym bibliografem na świecie. Tak właśnie został zapamiętany Karol Józef Estreicher, którego naukowy i kulturalny dorobek do dziś budzi podziw badaczy polskiej kultury.